خطاب عربی معاصر - بررسی تحلیلی انتقادی

کتاب «خطاب عربي معاصر: بررسي تحليلي انتقادي» اثر محمد عابد جابري
بررسي نقادان? الگوهاي فکري و ساخت انديش? عرب از عصرِ تجدد به اين سو. محمد عابد جابري در کتاب «خطاب عربي معاصر: بررسي تحليلي انتقادي» اگرچه در درج? اول مسائل جهان عرب و رويکرد روشنفکران عرب معاصر را در مواجهه با سنت و تجدد با نگاهي انتقادي مورد بررسي قرار مي‌دهد، اما آنچه در اين کتاب مطرح مي‌کند مي‌تواند بيرون از مرزهاي جهان عرب و در سرزمين‌هاي ديگري هم که جزوي از جهان سوم و کشورهاي توسعه‌نيافته به حساب مي‌آيند قابل پيگيري و تحقيق و تأمل باشد.
کتاب «خطاب عربي معاصر»، با عنوان اصلي الخطاب العربي المعاصر: دراسه تحليليه نقديه»، کتابي‌ست درباره متون نظري و استدلالي‌اي که از دوره تجدد عربي در قرن نوزدهم تا اواخر قرن بيستم به زبان عربي و در جهان عرب پديد آمده‌اند؛ يعني متونِ عربيِ پديد آمده در عصري که به «عصر نهضت» معروف است. جابري در کتاب «خطاب عربي معاصر» با نگرشي نقادانه ساخت انديشه در اين متون را عيان مي‌کند و نشان مي‌دهد که مواجه? روشنفکران و انديشمندان عرب با غرب و ميراث خودشان چه نوع مواجهه‌اي بوده و حضور ميراث و سنت در تفکر عربِ معاصر چه تأثيري بر نگرش او به مسائل جديد گذاشته است.
متن اصلي کتاب «خطاب عربي معاصر» اولين بار در سال 1982 منتشر شده است.

مروري بر کتاب «خطاب عربي معاصر»
کتاب «خطاب عربي معاصر» از مقدمه‌اي با عنوان «خطاب ... خوانش» و پنج فصل تشکيل شده که عبارتند از: «خطاب نهضوي»، «خطاب سياسي»، «خطاب ملي‌گرايي»، «خطاب فلسفي» و «جمع‌بندي و آفاق».
چنانکه در مقدم? احسان پشت‌مشهدي بر ترجم? فارسي کتاب «خطاب عربي معاصر» توضيح داده شده، منظور از «خطاب» در اين کتاب «سازه يا بنايي از افکار است که به صورت استدلالي بنا شده است و يک نظر را مي‌سازد.» جابري در کتاب «خطاب عربي معاصر»، باز چنانکه در همين مقدمه اشاره شده، «در پي خوانشي است که وجه "نامعقول" خطاب معاصر عربي را رو کند. از همين‌رو به عمد قطعاتي را براي خوانش خود برمي‌گزيند که به بيشترين و بهترين شکلي "نامعقوليت" خطاب را عيان مي‌سازد.»
آنچه جابري در کتاب «خطاب عربي معاصر» ـ با رويکردي انتقادي به متون موردنظرش در اين کتاب ـ مخاطب را به آن توجه مي‌دهد، فکر کردن به موضوعات جديد براساس روش‌ها و الگوهاي تفکرِ برآمده از ميراث فکريِ به جا مانده از گذشته و نيز ناتواني از دروني و بومي کردن تفکر وارداتيِ غرب است. جابري در «خطاب عربي معاصر» نشان مي‌دهد که در خطاب‌هاي مدّنظرش در اين کتاب، موضوعات جديد در چارچوب ميراث گذشته درک مي‌شوند و دستماي? تأمل قرار مي‌گيرند و اين در سويه‌ها و رويکردهاي فکري گوناگون روشنفکران عرب دوران تجدد مشهود است. در واقع جابري تناقضي را در خطاب عربي معاصر کشف و آن را در کتابِ خود برجسته کرده است.
در بخشي از کتاب «خطاب عربي معاصر» مي‌خوانيد: «بي‌ترديد پيشگامان بيداري عربي جديد اهميت انديشه را درک کرده بودند و چه بسا بسياري از ايشان به صورت خاص اولويت نسبي انديشه به عمل را نيز درک کرده بودند. همگي ايشان به تمهيد انديشه‌ي قادر بر انجام رسالت نهضت و موفقيت آن فرا مي‌خواندند؛ و بر نشر آگاهي و آموزش همگاني تأکيد مي‌ورزيدند و مردم را به حکمت عقل به جاي تسليم بر نوشته‌هاي پيشين يا باور به خرافات فرا مي‌خواندند. ولي نقطه ضعف شايد اساسي و ضربه کاري بر طرح نهضت عربي جديد آن بود که ايشان درک نکردند و يا شايد آگاه نبودند که سلاح نقد مي‌بايست نقد سلاح را مقدم بر خود و يا همراه با خود داشته باشد. ايشان از نقد عقل غفلت کردند. از همين رو نهضت را راحت تصور کردند، براي آن برنامه ريختند و در راه آن مجاهدت نمودند. ولي تصور ايشان از نهضت يا با بازپروري گذشته بود و يا با مفاهيم حاضر و آماده‌اي که بدون حضور ايشان به عمل آمده بود و بنابراين در موطن خويش چيز ديگري بودند و يا موعد آنها گذشته بود؛ مفاهيمي که به درستي عربي نمي‌شد و تلاش کافي براي بومي‌سازي و عصري‌سازي و جعل آنها صورت نمي‌گرفت، تا از خلال تحليل مطابق با واقع و يا تعبير واقع گردند و بتوانند عمل عربي را با جهاز نظري لازم براي تحقق تغيير و بناء نهضت ياري رسانند.»

درباره محمد عابد جابري، نويسنده کتاب «خطاب عربي معاصر»
محمد عابد جابري، متولد 1935 و درگذشته به سال 2010، فيلسوف، روزنامه‌نگار، مقاله‌نويس و پژوهشگر انديش? عربي ـ اسلامي اهل مراکش و از برجسته‌ترين و مهم‌ترين روشنفکران معاصر جهان عرب است. جابري داراي دکتراي فلسفه از دانشگاه ادبيات و علوم انسانيِ رباط بود. او مدتي، بعد از گرفتن ديپلم ادبي، در روزنام? «العالم» به کار روزنامه‌نگاري پرداخت و بعد از آن هم با ماهنام? «فکر و نقد» همکاري مي‌کرد. جابري به آوردن فلسفه به ساحت سياست معتقد بود و اين دو را ساحت‌هايي جدا از يکديگر نمي‌دانست. از همين رو به مسائل سياسي جهان عرب، از جمله موضوع فلسطين، نيز حساس بود. از پروژه‌هاي فکري اصليِ جابري نقد عقل عربي بود که ماحصل آن کتابي چهارجلدي در اين زمينه است. از آثار او مي‌توان به کتاب‌هاي «ما و ميراث فلسفي‌مان» و «فهمِ قرآنِ حکيم: تفسير سوره‌هاي قرآن براساس ترتيب نزول»، «چالش انديش? عربي معاصر»، «عقلانيت اخلاقيِ عربي و تأثير سنت خسرواني» و «دموکراسي و حقوق بشر» اشاره کرد.

درباره ترجم? فارسي کتاب «خطاب عربي معاصر»
کتاب «خطاب عربي معاصر: بررسي تحليلي انتقادي» با ترجمه و مقدم? احسان پشت‌مشهدي در انتشارات آس منتشر شده است. دکتر احسان پشت‌مشهدي، متولد 1362، داراي دکتراي فلسفه از دانشگاه تهران است. او در دولت‌هاي يازدهم و دوازدهم رئيس مرکز توسعه و سياست‌هاي راهبردي وزارت راه و شهرسازي بوده است. پشت‌مشهدي کتاب «چالش انديش? عربي معاصر» را نيز از محمد عابد جابري به فارسي ترجمه کرده است.