تصویر زن در هنر قاجار

_ درباره‌ي كتاب «تصوير زن در هنر قاجار»
نوشته‌ي مونيعه شخِب ابوضياء - نور سوبِرزخان
_ تصوير زنان در هنر قاجار چگونه به نمايش درآمده‌ است؟ اين پرسش اساسي در كتاب «تصوير زن در هنر قاجار» نوشته‌ي مونيعه شخِب ابوضياء و نور سوبِرزخان مطرح مي‌شود و با مطالعه‌ي كتاب مي‌توان به پاسخ‌هايي مستند و قانع‌كننده در اين زمينه رسيد. کتاب «تصوير زن در هنر قاجار» نحوه‌ي‌ کاربرد تصوير زنان را به منظور شناخت تاريخچه‌ي‌ زندگي روزمره‌ و نقش آن‌ها در فعاليت‌هاي مرتبط با دنياي اشرافي ارائه مي‌کند و در پي آن است که نشان دهد چگونه مفاهيم زيبايي زنانه در گذر زمان متحول شده و چگونه زن به عنوان يک نماد در هنر قاجار ظاهر مي‌‌شود.
در دوران حکمراني سلسله‌‌ي قاجار، سبک هنري درخور توجهي پرورش يافت که با اغراق، بر عامل مردانگي و زنانگي در پُرتره‌هاي خود تاکيد مي‌کرد. مجموعه‌ي آن‌چه در كتاب تصوير زن در هنر قاجار در معرض نمايش قرار گرفته، آثاري است شامل نقاشي، قاب آينه و قلمدان (لاکي)، نسخه‌ي‌ خطي، جواهر و کاشي و سراميک. در کنار اين آثار، عکس‌هايي از دوره‌ي‌ قاجار که از آرشيو ديجيتال کتابخانه ي‌ دانشگاه هاروارد گزينش شده نيز جاي دارد. نمايشگاه مذکور و کاتالوگ آن، در مجموع، حول چهار مضمونِ مرتبط با تصاوير زنان در ايران قرن نوزدهم قرار مي‌گيرد: (1) انگاره‌هاي زيبايي، (2) زندگي روزمره، (3) زن، قدرت و نزاکت، (4) جايگاه نمادين زن در هنر قاجار.
برگزاري نمايشگاه‌هاي هنر ايران، در کنار روال مرسوم نشر کتاب، مقالات و مدخل‌هاي تخصصي، يکي از راه‌هاي مؤثر براي معرفي و شناسايي ابعاد گوناگون هنر يک دوره‌ي تاريخي است. دستاورد اين نمايشگاه‌ها که معمولاً در قالب «کاتالوگ» عرضه مي‌شود، گاه ارزشي به مراتب بيش از ساير مجلدات و مکتوباتي دارد که تا آن زمان در آن زمينه‌ به نگارش درآمده، به‌ويژه اگر متصديان و دست‌اندرکاران مربوطه، در حوزه‌ي ‌ذي‌ربط، از دانش و آگاهي کافي هم برخوردار باشند. غناي مجموعه‌هاي هنري موزه‌ها نيز از ديگر عوامل تأثيرگذار در کيفيت و ماندگاري اين مقوله است، به ويژه وقتي اين آثار براي نخستين بار منتشر مي‌شوند. زماني که اين مهم به هنر عصر قاجار مي‌رسد، اهميت مسئله دوچندان مي‌‌شود، زيرا دو راهي مذکور به دليل غفلت و قصور، به نسبتِ ديگر اعصار تاريخي، تاکنون کمتر مورد توجه و تفحص واقع شده و ارائه‌ي هر تصوير يا سند تازه‌اي براي آگاهي بيشتر در اين زمينه، مي‌تواند مفيد و راهگشا باشد.
از زمان برگزاري مهم‌ترين و بزرگ‌ترين نمايشگاه هنر قاجار با عنوان «نقاشي‌هاي سلطنتي ايران» به کوشش ليلا ديبا و مريم اختيار (1998، موزه‌ي بروکلين، نيويورک) شاهد برگزاري چندين نمايشگاه و گردهمايي عمده‌ي ديگر در اين زمينه بوده‌ايم که مهمترين‌شان عبارتند از: «ايران در مسير مدرنيته» (2017)، موزه‌ي پرگامون برلين (آلمان)؛ «فناوري‌هاي تصويرسازي: هنر در ايرانِ قرن نوزدهم» (18-2017)، دانشگاه هاروارد (امريکا)؛ «امپراطوري گل سرخ» (2018)، موزه‌ي لوور_‌لانس (فرانسه)، «سفالينه‌هاي قاجاري: پلي ميان سنّت و تجدد» (2019)، موزه‌ي هنرهاي اسلامي مالزي و مواردي ديگر.
«زنان قاجار: تصوير زن در ايرانِ قرن نوزدهم» (تصوير زن در هنر قاجار) عنوان نمايشگاهي است که براي نخستين‌بار در خاورميانه و در يکي از کشورهاي عربي هم‌جوار با ايران برگزار شده و مشخصاً موضوع هنر قاجار را دست‌مايه‌ي کار قرار داده است. اين کارنما در سال‌هاي 16_2015 در «موزه‌ي هنر اسلامي دوحه (قطر)» (MIA) در معرض ديد عموم قرار گرفت و کاتالوگ حاصل از آن، کتابي است که در اين‌جا به فارسي برگردانده شده است. آثار اين نمايشگاه از اين حيث که حول موضوع واحد و جذابي همچون «تصويرگري زنان» شکل گرفته و بابت ارائه‌ي آثاري جديد و ناديده که با تحليل‌هاي صاحب‌نظرانِ اين عرصه نيز همراه شده، در نوع خود بي‌نظير و جالب توجه است.
در عصر قاجار معيار زيبايي زنانه با ابروان ضخيم پيوسته و سبيل مجسم مي‌شد. ابروي پيوسته نشان‌دهنده‌ي عنصري از گنجينه‌ي تصويري (آيكونگرافي) هنر قاجار است، و سبيل نشانه‌اي است كه قبلاً در شعر فارسي وجود داشته است و معمولاً زينت‌بخش سيماي جواني خوب‌رو (مذكر) بوده كه به‌عنوان «خط سبز» (موي نورسته) شناخته مي‌شده است. در عصر قاجار نسبت دادن سبيل به زن شايد نشان از ناهمگوني يا دوسويگي جنسيت آنان و انتساب قواعد و معيارهاي پيشين زنان جوان مذكر به زنان اين دوره بوده باشد. براي مثال، چنان‌چه وجنات زنان حرمسراي ناصرالدين‌ شاه از سبيل و ابروان پيوسته، به‌عنوان مشخصه‌اي مهم و برجسته بي‌بهره بود، آن‌گاه آن‌ها دست به بزك مي‌بردند و براي خود سبيل مي‌كشيدند و ابروان‌شان را به هم وصل مي‌كردند. اين زبان بصري، در وراي چيزي كه شايد اعجاب تاريخي و زيبايي‌شناختي چنين عادات و رفتاري قلمداد شود، به تحولات سياسي و فرهنگي عصر قاجار اشاره مي‌كند.
تصوير زن در هنر قاجار كاتالوگ ارزشمند و كم‌نظير نمايشگاهي است كه در «موزه‌ي هنر اسلامي» دوحه (قطر) برگزار شده است. فهرست كتاب تصوير زن در هنر قاجار با پيشگفتاري از (شيخه المياسه بنت حمد بن خليفه آل ثاني) و مقدمه‌ي (دكتر منيعه شخب ابوضياء و دكتر نور سوبرزخان) آغاز مي‌شود. عناوين فصل‌هاي كتاب عبارتند از: انگاره‌هاي زيبايي: زبان بصري زنانگي و مردانگي در عهد قاجار/ زندگي روزمره: بازنمود نقش زن در خلوت و جمع/ زن، قدرت و نزاكت: بازنمود نقش زن در فضاي دربار/ جايگاه نمادين زن در هنر قاجار: (تصوير قهرمان آرماني و چهره‌هاي نمادين (مؤنث)/ احياي نگاره‌ها: تثبيت آبرنگ‌هاي جسمي در يك مُرقع قاجاري (نوشته‌ي آملي كووا _ ديوِرن)/ مجموعه آثار لاكيِ قاجاري در موزه‌ي هنر اسلامي قطر (نوشته‌ي استفان ماساروويچ) و هنر معاصر با الهام از زنان قاجار. كتاب تصوير زن در هنر قاجار در ادامه با ارائه‌ي كتابنامه و فهرست آثار نمايشگاه به مستندات خود در زمينه‌ي تصوير زن در هنر قاجار مي‌افزايد. مطالعه‌ي كتاب تصوير زن در هنر قاجار براي مخاطبان طيف‌هاي مختلفي مي‌تواند جذاب و تاثيرگذار باشد. چرا كه علاوه بر جنبه‌هاي تاريخي يك دوره‌ي خاص (قاجار)، به نقش و حضور زنان در آن دوره و همچنين تصوير ارائه‌ شده از زنان در هنر قاجاري مي‌پردازد كه مي‌تواند زمينه‌ي مطالعات تازه‌اي در حوزه‌ي زنان باشد. همچنين از منظر هنري نيز كتاب با ارائه‌ي تصاوير رنگي با كيفيت، اطلاعات قابل‌توجهي به خواننده مي‌دهد.
_ کتاب «تصوير زن در هنر قاجار» نوشته‌ي مونيعه شخِب ابوضياء و نور سوبِرزخان با ترجمه‌ي عليرضا بهارلو و همكاري كيانوش معتقدي و ويراستاري رويا وزيري در 208 صفحه و از سوي نشر دانيار به چاپ رسيده است. اين كتاب از مجلدهاي مجموعه‌ي «مطالعات هنر و معماري قاجار» بوده كه در همين نشر به چاپ مي‌رسد.