شاهنامه بزرگ ایلخانی - ابوسعیدنامه کهن ترین نسخه مصور شاهنامه از دوره ایلخانی

معرفي کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني

پژوهشي خواندني در يکي از قديمي‌ترين نسخه‌هاي خطي مصوري که از شاهنام? فردوسي به‌جا مانده است، همراه با تصويرهاي باقي‌مانده از اين نسخه. کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني: ابوسعيدنامه؛ کهن‌ترين نسخ? مصور شاهنامه از دور? ايلخاني يک اثر تحقيقي مصور از ابوالعلاء سودآور، مورخ هنر اهل ايران، دربار? شاهنام? موسوم به شاهنام? بزرگ ايلخاني يا ابوسعيدنامه است که در آن از منظري تاريخي و سياسي به اين شاهنامه پرداخته شده است.

دربار? کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني

نگارگري و تذهيب شاهنامه در عصر ايلخانان مغول در ايران رواج يافت. شاهنام? بزرگ ايلخاني که اکنون اوراق پراکنده‌اي از تصاوير آن در اين‌جا و آن‌جا به‌جا مانده است، از کهن‌ترين شاهنامه‌هاي همراه با نگارگري است. حدس زده‌اند که قدمت اين شاهنامه به دور? حکومت ابوسعيد بهادرخان، آخرين ايلخان مغول، برسد.
ابوالعلاء سودآور در پژوهش خود دربار? کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني اين اثر ادبي و هنري برجسته را در بستري تاريخي و سياسي مورد بررسي قرار داده است. او در پژوهش خود، ضمن پرداختن به جهان‌بيني پديدآورندگان شاهنام? بزرگ ايلخاني و زمانه‌اي که اين شاهنامه در آن پديد آمده و آنچه مد نظر حاميان اين پروژه بوده، نشان داده است که کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني چگونه از طريق اتصال ايلخانان مغول به گذشت? باستاني ايران، به‌مثابه برنامه‌اي سياسي براي مشروعيت‌بخشي به حکومت آن‌ها بر اين کشور عمل کرده است و تصويرهاي اين شاهنامه چگونه، به‌صورت دوگانه، هم وقايع شاهنامه و هم وقايعي مربوط به تاريخ مغول را منعکس کرده‌اند.
شاهنام? بزرگ ايلخاني همچنين نمودي از هنر نگارگري ايراني است. درج تمامي تصاوير باقي‌مانده از ابوسعيدنامه در بخش پاياني کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني اين فرصت را فراهم مي‌کند که ضمن خواندن تحليل ابوالعلاء سودآور از اين شاهنام? مصور ارزشمند، زيبايي‌هاي بصري آن را هم به تماشا بنشينيم و تحليل‌هاي نويسنده را نيز بهتر درک کنيم، چراکه اساس بخشي از اين تحليل‌ها جنبه‌ها و وجوه بصري ابوسعيدنامه است.
کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني از يادداشتي از ابوالعلاء سودآور با عنوان «ابوسعيدنامه: حماس? ابوسعيد بهادرخان»، پنج بخش، سه ضميمه و آلبوم تصاوير تشکيل شده است. اين کتاب با ترجمه و مقدم? عليرضا بهارلو و کيانوش معتقدي در انتشارات خان? فرهنگ و هنر مان منتشر شده است.

بخشي از کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني

«از ويژگي‌هاي نامتعارفِ شاهنام? ايلخاني، مجموعه‌نگاره‌هاي آن است که اين اثر را از ديگر نسخ مصور مجزا مي‌کند. در اينجا به نظر مي‌رسد هيچ گونه الگوي مشخصي در گزينش وقايعي که مصور شده، وجود ندارد. در ساير شاهنامه‌هاي بزرگ و فاخر، معمولاً حجم عمد? نگاره‌ها در آغاز اثر قرار دارد، اما در اين مورد، تعداد نگاره‌ها در نيم? دوم نسخه بيشتر است. از طرف ديگر، بسياري از وقايعي که گزينش شده، وقايع جانبي محسوب مي‌شوند که در جايي ديگر تصويرسازي نشده‌اند و البته حاوي خصوصيات تصويري و موضوع‌شناختيِ غيرمعمولي هستند که با خود روايت شاهنامه ارتباط ندارند. مهم‌ترينِ آنها، رداي سلطنتيِ چيني‌هاست که رستم به جاي "ببر بيان" (که از قديم به پوستين ببر، تعبير يا – به بيان دقيق‌تر – تعبيرِ نادرست شده) به تن دارد... اين غرايب، با اين حال، سرنخ‌هايي از تاريخ مغول به دست مي‌دهند. نشانه‌هاي عينيِ بصري، خود گوياي ماهيت دوگان? هر نگاره بوده و نمايند? وقايع و داستان‌هاي شاهنامه و تاريخ مغول – هر دو – هستند.»

دربار? ابوالعلاء سودآور، نويسند? کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني

ابوالعلاء سودآور، متولد 1324، مورخ هنر، کارآفرين سابق و مجموعه‌دار ايراني ساکن امريکا است. او پژوهشگر حوز? فرهنگ و هنر و تاريخ ايران است. سودآور همچنين بين سال‌هاي 1354 تا 58 رئيس گروه صنعتي خاور تهران، نمايند? عمومي مرسدس بنز در ايران، بوده است.
از آثار ابوالعلاء سودآور مي‌توان به کتاب «پيچيدگي‌هاي شناخت فرهنگ و هنر ايران: پژوهشي در مباحث هخامنشي، اوستايي و ساساني» اشاره کرد.

کتاب شاهنام? بزرگ ايلخاني براي چه مخاطباني مناسب است؟

خواندن اثر پژوهشي و مصور شاهنام? بزرگ ايلخاني را به هم? علاقه‌مندان نقاشي، خصوصاً علاقه‌مندان مينياتور ايراني، و نيز علاقه‌مندان شاهنامه و کساني که به مطالعه در زمين? تاريخ و فرهنگ ايران عصر مغول علاقه‌مند هستند پيشنهاد مي‌کنيم.