تاریخ ایل قشقایی - خاطرات میرزا نصرالله خان قهرمانی، معین دفتر

کتابِ تاريخ ايل قشقايي: خاطرات ميرزا نصرالله‌خان قهرماني، معين دفتر
ايلِ قشقايي به روايت مردي که در دستگاه دو تن از خوانين اين ايل منشي بوده است. کتاب «تاريخ ايل قشقايي: خاطرات ميرزا نصرالله‌خان قهرماني، معين دفتر» کتابي است که در آن از خلال شرح خاطرات ميرزا نصرالله‌خان قهرماني (1254 ـ 1333)، منشي و مستوفي عبدالله‌خان ضرغام‌الدوله و اسماعيل‌خان صولت‌الدوله که هر دو از خوانين ايل قشقايي در روزگار معاصر بوده‌اند، تصويري از تاريخ معاصر اين ايل و مناسبات دروني آن و رويدادهاي تاريخي‌اي که ايل قشقايي در آن‌ها حضور داشته است به دست مي‌آوريم؛ تصويري که بخشي از تاريخ معاصر ايران را نيز دربردارد، چرا که ايل قشقايي نقشي مهم و تعيين‌کننده در بخشي از وقايع ايران معاصر داشته و خاطرات ميرزا نصرالله‌خان در کتاب «تاريخ ايل قشقايي» نيز به دوره مهمي از تاريخ اين ايل اختصاص دارد و با وقايع مهمي از تاريخ معاصر ايران در پيوند است.
ميرزا نصرالله‌خان قهرماني در کتاب «تاريخ ايل قشقايي»، ضمن روايت رويدادهاي دوراني که خاطرات او مربوط به آن است، نظام دروني ايل قشقايي و فرهنگ و ويژگي‌ها و سبک زندگي قشقايي‌ها را در آن دوران معرفي مي‌کند و ما را همراه خود به درون زندگي و فرهنگ و مناسبات اين ايل در دوره‌اي که او خود در ميان آن زيسته است مي‌برد. چنانکه کاوه بيات در پيش‌گفتار کتاب «تاريخ ايل قشقايي» يادآور مي‌شود، اين کتاب «تا بدين‌جا و تا شناسايي احتمالي ديگر منابع مشابه مهم‌ترين گزارش بر جاي مانده از تاريخ معاصر ايل قشقايي است».
در کتاب «تاريخ ايل قشقايي» سرگذشت ايل قشقايي و بخشي از تاريخ فارس را در مقطعي بسيار مهم از تاريخ معاصر ايران، يعني از انقلاب مشروطه تا سقوط قاجار و برآمدن حکومت پهلوي، مي‌خوانيم.
ميرزا نصرالله‌خان قهرماني کتاب «تاريخ ايل قشقايي» را در ده? 1320 خورشيدي و به درخواست ملک منصور خان قشقايي نوشته است.

مروري بر کتاب تاريخ ايل قشقايي
يکي از وجوه اهميت کتاب «تاريخ ايل قشقايي» جايگاه اين ايل در بخشي از وقايع مهم تاريخ معاصر ايران، از جمله انقلاب مشروطه و برخي وقايع پس از آن، است. بنابراين با خواندن خاطرات ميرزا نصرالله‌خان قهرماني، ملقب به معين دفتر، در اين کتاب مي‌توان به درک و شناخت و تحليلي دقيق‌تر از بخشي از تاريخ معاصر ايران دست يافت و ايل قشقايي را نه فقط از منظر تاريخ‌نگاري‌هايي که از بيرونِ اين ايل درباره آن و نقش و جايگاهش در تاريخ معاصر نوشته‌اند، بلکه از منظري دروني و از چشم کسي که در درون اين ايل زيسته و کار کرده است، بازشناخت.
نوع نگاه نويسنده و سبک نگارش کتاب «تاريخ ايل قشقايي»، چنانکه در پيش‌گفتار کاوه بيات بر آن اشاره شده، «منشيانه» است و «متأثر از آثاري چون ناسخ‌التواريخ سپهر و فارسنام? ناصري».
کتاب «تاريخ ايل قشقايي»، به جز پيش‌گفتاري که کاوه بيات بر آن نوشته و مقدم? خود ميرزا نصرالله‌خان قهرماني، از دو دفتر تشکيل شده است. دفتر اول اين کتاب به نقل خاطرات ميرزا نصرالله‌خان قهرماني از دوراني که سِمَت منشي‌گري دو خان قشقايي را برعهده داشته است اختصاص دارد و دفتر دوم به معرفي ايلات و طوايف قشقايي.
اينک بخشي از اين کتاب:
«غريب‌خان چون سابقاً وضع چادر و خوراک و زندگاني ايلات اطراف اصفهان را ديده به تصور اينکه زندگاني قشقايي هم مانند آن‌ها است حالا که برخورد به ايل قشقايي کرده و وضع زندگاني و خوراک و دستگاه قشقايي را ديده خيلي خوشوقت و مسرور و متشکر است و مي‌گويد من هم مي‌خواهم در بعضي چيزهاي قشقايي که خيلي بدنما و رکيک است تغييراتي بدهم. اول اينکه شال‌هاي کمر که هر کدام ده پانزده متر است تقليل به سه چهار متر بدهم. زلف‌هاي بلند که مقدار زيادي از کلاه تجاوز مي‌نمايد چيده فرنگي‌مآب بشوند و کلاه‌هاي بلند نمدي را که يک وجب بلندي آن بود اقلاً نصف کنند. براي انجام اين منظور مشغول اقدام شده بعضي‌ها با ميل و اشتياق زلف‌ها را به اختيار سلماني و نظري? غريب‌خان و ميرزا فرج‌الله‌خان ميرپنجه گذاردند بعضي‌ها حاضر نشده فرار کردند. مرحوم مسيح‌خان کلانتر فارسيمدان را احضار کردند که زلف او را به اختيار سلماني بگذارند به طوري که دستور داد رفتار کند. التماس مي‌کرد که مي‌خواهم بروم از سردار عشاير خداحافظي کرده به احشام خودمان بروم حالا خواهش دارم آبروي مرا نريخته مهلت بدهيد بروم خداحافظي کرده به احشام خودمان بروم حالا خواهش دارم آبروي مرا نريخته مهلت بدهيد بروم خداحافظي کرده آمده هرطور ميل داريد بکنيد. چون قصد فرار داشت ابراهيم‌خان فرزند بهمن‌بگ را که از اشخاص لايق جدي و با چيدن زلف موافق بود همراه او فرستادند رفت خداحافظي کرده آمده به سلماني التماس مي‌کرد که خيلي ضايع نکرده اقلاً طوري اصلاح کن که مقداري از زلف از زير کلاه نمودار باشد اما غريب‌خان به استاد سلماني دستوري که داده بود نمي‌توانست تخلف کند. وقتي که استاد کار خود را انجام داد مسيح‌خان چند فحش آبدار داده به سلماني گفت آخر پدرسوختگي خود را ظاهر نمودي. دستمالي زير کلاه گذارده که کوتاه کردن زلف و کلاه معلوم نشود تا مدتي که زلف به درازاي اوايل نشود دستمال زير کلاه مسيح‌خان پنهان بوده است.»
کتاب «تاريخ ايل قشقايي: خاطرات ميرزا نصرالله‌خان قهرماني، معين دفتر» به کوشش کاوه بيات در نشر نامک منتشر شده است.