دربارهي كتاب «1400 سال پادشاهي در عربستان پيش از اسلام»
نوشتهي کريستين ژولين روبن
كتاب 1400 سال پادشاهي در عربستان پيش از اسلام ترجمهي گزيدهاي از تازهترين آثار پژوهشي كريستين ژولين روبن (1943) است كه بر پايهي شواهد فراوان كتيبهشناختي، تاريخ پادشاهيهاي عربستان جنوبي و روابط آنها را با ايران و رم و پادشاهيهاي دستنشاندهي آنان، از سدهي هشتم پ.م. تا قرن ششم م. بررسي كرده است.
دو مقالهاي كه فصلهاي اول اين كتاب را سامان ميدهند، ترجمهي فصلهاي دوم و سوم از كتاب «عربها و امپراتوريهاي پيش از اسلام» (ويراست گرگ فيشر، چاپ انتشارات دانشگاه آكسفورد به سال 2015 م)اند. در اين دو مقاله مجموعهاي متنوع از كتيبههاي كشفشده از شبهجزيرهي عربستان بررسي شدهاند كه بافت سياسي، فرهنگي و ديني اين منطقه را طي چهارده قرن پيش از ظهور اسلام بازمينمايانند.
در فصل يكم، شواهد كتيبهشناختي بر پادشاهيهاي كهن عربستان جنوبي از سدهي هشتم پ.م تا پادشاهي حمير با دستهبندي موضوعي بررسي شدهاند. در فصل دوم، شواهد متعدد كتيبهشناختي بر پادشاهي حمير، روابطش با پادشاهي اكسوم، و مناطق تحت نقوذ حمير در شبهجزيرهي عربستان تا پاپان قرن ششم م. آمده است؛ در اين فصل موضوعاتي متنوع، از نقش حمير در كشمكشهاي ميان ايران و رم و درگيريهاي ميان حمير و اكسوم گرفته، تا گونهاي از يهوديت كه در قرن چهارم م. از سوي پادشاهان حمير پذيرفته شد، رويدادهايي مشهور همچون قتل عام مسيحيان نجران در 523 م. و سرانجام فرمانروايي ابرهه، آخرين پادشاه نامدار حمير، بررسي شدهاند. با هماهنگي مولف، از مقالهاي ديگر از وي با نام «عربستان و حبشه» كه پيشتر بهعنوان فصل نهم از دستنامهي آكسفورد دربارهي دوران باستان متاخر (ويراست اسكات جانسن، چاپ انتشارات دانشگاه آكسفورد به سال 2012 م.) به چاپ رسيده بود، درآمدي بر معرفي گسترهي بقاياي باستانشناختي عربستان، خاتمهاي با عنوان امپراتوريهاي رم و ايران در عربستان، و همچنين افزودههايي در برخي پانوشتها به اين دو فصل اضافه شدند.
به خواست دبيران مجموعه، روبن مقدمهاي تفصيلي در معرفي دانش باستانشناسي و مطالعات قرآني، و پيوند ايران و عربستان باستان، براي خوانندگان ايراني نوشت كه پيش از اين دو فصل قرار گرفت. همچنين براي كمك به فهم مطالب اين كتاب، مقالهاي كوتاه از ميشاييل ماركس كه در آن زبانها و نظامهاي نوشتاري عربستان به اجمال معرفي شده، ترجمه و به كتاب افزوده شد.
حوزهي باستانشناسي عربستان روزبهروز در حال گسترش است. از اين روي، هدف اصلي از گزينش مقالههاي اين كتاب اين بوده است كه در وهلهي نخست، با نگاهي جامع به گسترهي يافتههاي كتيبهشناختي عربستان و معرفي ادبيات پژوهشي اين حوزه، زمينهي بازخواني برخي ديدگاههاي فراگير دربارهي عربستان پيشااسلامي براي خوانندگان ايراني فراهم شود. اما تكنگاريها و مقالات ارزشمند و روزآمد در اين حوزه كم نيستند و كمابيش هم در دسترسند. روبن كه از چهرههاي سرشناس باستانشناسي شبهجزيره بهويژه عربستان جنوبي است، نويسندهاي پركار است كه هر سال آخرين يافتهها يا بازخوانيهاي خود را در مقالههايي تازهتر ارائه و تحليلهاي تاريخي خود را در درجهي نخست بر يافتههاي باستانشناختي و كتيبهشناختي استوار ميكند. بديهي است ديدگاههاي مطرحشده در اين كتاب نيز مربوط به زمان تاليف مقالههاست و چه بسا پس از انتشار آنها، خواه از از سوي مولف يا ديگر پژوهشگران اين حوزه، نقد يا بازخواني شوند.
آنچه در اينجا اهميت دارد بهرهگيري از شواهد مادي و خوانش مستقيم آنهاست و در پي آن، بازخواني بخشي از تاريخ عربستان و بافت نزول قرآن در دوران پاياني باستان و تكميل خلاهاي موجود در منابع مكتوب يا اصلاح پيشفرضهاي نادرست و هرچند مالوف، كه اميد ميرود با انتشار كتاب 1400 سال پادشاهي در عربستان پيش از اسلام، زمينهي مناسبي براي اين بازنگريها فراهم آورد و توجه خوانندگان به اين نكته جلب شود كه با به كارگيري رشتههاي مختلف علمي همچون كتيبهشناسي و نسخهشناسي ميتوان به شناخت ديدگاههاي فرهنگي، سياسي و ديني تاريخ عربستان در آستانهي ظهور اسلام، و در نتيجه به فهمي بهتر از بافت قرآن و مفاهيم قرآني دست يافت. باشد كه اقبال به مطالعات ميان رشتهاي در بين پژوهشگران مطالعات اسلامي و قرآني افزايش يابد.
در كتاب1400 سال پادشاهي در عربستان پيش از اسلام افزون بر نقشههايي دقيق، 76 كتيبه از شبهجزيرهي عربستان _ كه برخي به تازگي كشف شدهاند _ فراهم آمده است كه تاكنون به اين گستردگي و يكجا در اختيار خوانندگان فارسي قرار نگرفته بود. جز پنج كتيبه در مقدمهي دبيران مجموعه، كه مشاهدهي متن حرفنوشت آنها موضوعيت دارد و بههميندليل در پانوشت آمده، متن حرفنوشت 71 كتيبهي ديگر همراه با تصاويري از آنها (درصورت وجود) در پايان كتاب، در بخش پيوستها، آمده است. از آنجا كه مباحث كتاب بر پايهي گزينش و چينش خاص اين كتيبهها سامان يافته، به هر كتيبه شمارهاي توپر دو قسمتي اختصاص يافته است؛ با اين توضيح كه قسمت اول بيانگر بخشي از كتاب است كه كتيبه آنجا ياد شده (الف: مروري بر نظامهاي نوشتاري و زبانهاي عربستان، 1: فصل يكم و 2: فصل دوم) و قسمت دوم نشانگر ترتيب يادكرد كتيبه در هر بخش است. براي آساني مقابلهي ترجمه با متن كتيبه، در بخش پيوستها كتيبهها به همان ترتيب يادشده در كتاب آمدهاند. گفتني است حق نشر تصاوير كتيبهها _ براي اين چاپ _ متعلق به فرهنگستان علوم برلين _ برندبورگ است.
كتيبههاي ارائهشده در اين كتاب، كه به زبانهاي عربستاني جنوبي يا شمالي كهن و غالباً به خط سبني يا نبطياند، بيشتر با الفباي لاتين حرفنويسي يا آوانويسي شدهاند: چه در وبسايتهايي كه متن هزاران كتيبهي كشفشده از شبهجزيرهي عربستان را به صورت آنلاين در اختيار قرار ميدهند و چه در كتابها و مقالات مختلفي كه از سوي پژوهشگران و صاحبنظران باستانشناسي عربستان منتشر ميشوند. البته در برخي كتابها يا نشريات عربي متن كتيبهها به عربي حرفنويسي شده است. گاه با حروف جدا از هم، و گاه با حروف پيوسته؛ اما نامهاي خاص به گونهاي آوانويسي نشدهاند كه اجزاي نامهاي مركب را بتوان بهراحتي شناسايي كرد و شيوهي نگارش همزه نيز مطابق املاي عربي نيست. از آنجا كه اين شيوهها براي خوانندگان و حتي صاحبنظران فارسيزبان نامانوس است، در اين كتاب متن كتيبهها با بهرهگيري از الفباي عربي و فارسي به شيوهاي نو به صورت زير حرفنويسي و آوانويسي شده است: در حرفنويسي، واژهها تنها مطابق نويسههايي كه در متن كتيبه آمده، بدون حركتگذاري كامل و نويسهي متناظر در «الفباي فارسي» نوشته شدهاند.
در طول بيش از چهل سال گذشته، مطالعهي بقاياي باستانشناسي عربستان به طور چشمگيري توسعه يافته است. اين امر تصوير قرنهاي پيش از پيدايش اسلام را از پايه دگرگون ساخته و اصلاحاتي مهم در دادههاي سنت اسلامي ايجاد كرده است. اما پيش از ارائهي جزئياتي بيشتر دربارهي اهميت باستانشناسي براي بازسازي تاريخ پيش از اسلام، بايد كمي به عقب بازگرديم.
_ دربارهي کريستين ژولين رابين، نويسندهي كتاب 1400 سال پادشاهي در عربستان پيش از اسلام
کريستين ژولين رابين (Christian Julien Robin) متولد 12 مه 1943 در Chaumont در Haute-Marne، باستانشناس و شرقشناس فرانسوي متخصص در عربستان پيش از اسلام است. وي فارغالتحصيل مؤسسهي مطالعات سياسي پاريس (بخش خدمات عمومي، کلاس 1964)، مدرسهي ملي زبانهاي زندهي شرقي در عربي تحتاللفظي (1967) و مدرسهي عملي براي مطالعات پيشرفته (1978) است. همکار و سپس مدير تحقيقات مرکز ملي تحقيقات علمي بين سالهاي 1970 و 2010. او همچنين مدرس Ecole Pratique des Hautes Etudes، در دانشگاه سوربن-نوول است.
_ كتاب 1400 سال پادشاهي در عربستان پيش از اسلام نوشتهي کريستين ژولين رابين، گزينش، ترجمه و تحقيق محمدعلي خوانينزاده همراه با با مقدمهاي از (سيد علي آقايي، محمدعلي خوانينزاده و ميشائيل يوزف ماركس) در انتشارات حكمت متشر شده است.
