کتاب «مرزباننامه» بهروايت محمدرضا مرعشيپور
روايتي جديد از متني کهن. کتاب «مرزباننامه» از آثار بسيار مهم ادبيات کلاسيک فارسي است که اصل آن در قرن چهارم هجري به زبان طبري که همان زبان مازندراني است و توسط مرزبان بن رستم، از شاهزادگان طبرستان، نوشته شده است.
کتاب «مرزباننامه» بعدها، در اواخر قرن ششم هجري، توسط محمد بن غازي ملطيوي و با عنوان «روضهالعقول»، به فارسي ترجمه شد. سپس، در اوايل قرن هفتم هجري، سعدالدين وراويني ترجم? فارسي ديگري از اين کتاب ارائه داد که اساس بازنويسي محمدرضا مرعشيپور از کتاب «مرزباننامه» همين ترجم? وراويني و، بهگفت? خود او در مقدم? کتاب، تصحيح دکتر خليل خطيبرهبر از اين کتاب بوده است.
روايت مرعشيپور از کتاب «مرزباننامه» فرصتي است براي آشنايي مخاطبان غيرمتخصص اما علاقهمند به ادبيات کلاسيک فارسي، بهويژه علاقهمندان به متون داستاني و منثور قديمي، با يکي از آثار مهم و ارزشمند اين ادبيات. اين کتاب امکاني فراهم ميکند براي خواندن حکايتهاي شيرين کتاب «مرزباننامه» به زباني ساده و روان و امروزي و چهبسا براي کساني که بهطور حرفهاي در کار قصهنويسياند يا تازه وارد اين عرصه شدهاند نيز حاوي ايدههايي براي قصهپردازي باشد.
دربار? کتاب «مرزباننامه» و روايت محمدرضا مرعشيپور از اين کتاب
محمد بن غازي ملطيوي و سعدالدين وراويني هردو ترجمههايي دشوار و سختخوان از کتاب «مرزباننامه» به دست دادهاند، بهنحوي که براي خواندن ترجمههاي آنها بايد لغتنامهاي دمِ دست داشت و نيز در عربي هم قدري وارد بود، خصوصاً که در اين ترجمهها، چنانکه محمدرضا مرعشيپور در مقدمهاش بر روايت خود از کتاب «مرزباننامه» توضيح ميدهد، با زبان عربي، واژهسازيهاي غريبي شده است که خارج از قواعد زبان عربياند و اين خود دشواري خواندن ترجمههاي قديمي کتاب «مرزباننامه» را براي خوانند? غيرمتخصص در ادبيات قديم فارسي دوچندان ميکند و نميگذارد که او از درگيري با معناي لغات فارغ شود و به خود حکايتهاي شيرين کتاب بپردازد.
محمدرضا مرعشيپور اما در نسخهاي که از کتاب «مرزباننامه» تدارک ديده است، بر آن بوده که اين متن کلاسيک فارسي را بهصورتي و با نثري بازنويسي کند که، در عين حفظ حکايتهاي شيرين آن کتاب و نقل بيکموکاست آن حکايتها، خوانند? فارسيزبانِ امروز، بهراحتي و بينياز از رجوع دمادم به لغتنامه، بتواند کتاب را بخواند و بهجاي اينکه با لغات و جملهپردازيهاي دشوار و چموخم نثر و زبانآوري درگير شود، از قصهها لذت ببرد.
کتاب «مرزباننامه» مجموعهاي است که بهشيو? «هزار و يک شب» و «کليله و دمنه» نوشته شده است، يعني در اين کتاب، مثل کتابهاي «هزار و يک شب» و «کليله و دمنه»، با ساختاري هزارتويي و قصهدرقصه مواجهيم و با قصههايي که هر يک از دل قصهاي ديگر بيرون ميآيند.
شخصيتهاي قصههاي کتاب «مرزباننامه» اغلب، مثل شخصيتهاي قصههاي کتاب «کليله و دمنه»، حيوانات سخنگو هستند. از اين لحاظ، کتاب «مرزباننامه» هم مانند «کليله و دمنه» در گون? ادبي «فابل» جاي ميگيرد. حيوانات در اين کتاب، تمثيلي از آدميان هستند و قصهها حاوي آنچه در دنياي آدميان ميگذرد و حاوي پندهايي به آدميان.
قصههاي کتاب «مرزباننامه» حکايتهايي تمثيلي و اخلاقي و فلسفي هستند و جوهر? تجربههاي بشري را در خود دارند و اين تجربهها را در هيئت حکايتهايي جذاب و شيرين و خواندني به خواننده ارائه ميدهند.
محمدرضا مرعشيپور در بازنويسي کتاب «مرزباننامه» مقدم? سعدالدين وراويني را حذف کرده و کتاب را با قصهها شروع کرده است. او قصههاي کتاب «مرزباننامه» را کامل و بيکموکاست به زبان ساد? امروزي و البته با نثري که در عين سادگي و امروزي بودن، تکيه بر پشتوانههاي کلاسيک ادبيات فارسي دارد و از آن ادبيات مايهها گرفته، بازنويسي کرده است. به همين دليل در روايت مرعشيپور از کتاب «مرزباننامه» با فارسياي مواجهيم که هم ساده است و هم پُخته و پُرمايه. در اين بازنويسي، شعرهاي عربي ترجم? وراويني يا حذف و يا، اگر با متن در پيوند بودهاند، ترجمه شدهاند.
در ترجم? سعدالدين وراويني از کتاب «مرزباننامه» آياتي از قرآن نيز نقل شده که مرعشيپور آن آيات را به فارسي ترجمه کرده و در متن بازنويسيشد? خود آورده است. اساس ترجم? فارسي آيات قرآن در بازنويسي مرعشيپور از کتاب «مرزباننامه» ترجم? عبدالمحمد آيتي از قرآن بوده است.
روايت محمدرضا مرعشيپور از کتاب «مرزباننامه» در انتشارات نيلوفر منتشر شده است.
دربار? محمدرضا مرعشيپور
محمدرضا مرعشيپور، متولد 1326 در شوشتر، مترجم و مؤلف ايراني است. مرعشيپور آثار زيادي را از ادبيات عرب، بهويژه از نجيب محفوظ، به فارسي ترجمه کرده است. او، بهجز آثار نويسندگان معاصر عرب، دو کتاب کلاسيک «کليله و دمنه» و «هزار و يک شب» را نيز، به زباني ساده و نزديک به فارسي امروزي و در عين حال ريشهدار در ادبيات کلاسيک فارسي، از عربي ترجمه کرده است.
از ترجمههاي محمدرضا مرعشيپور از ادبيات معاصر عرب ميتوان به کتابهاي «بينالقصرين»، «قصرالشوق»، «خواب»، «راه»، «کوچهي مدق» و «تندر» اشاره کرد.
مرعشيپور همچنين مجموعهاي از قصههاي قرآن را در کتابي با عنوان «قصّههاي قرآن، با نگاهي به مثنوي مولوي» گردآوري و بازنويسي کرده است.
محمدرضا مرعشيپور، بهجز بازنويسي کتاب «مرزباننامه»، بازنويسي کتاب «تاريخ بيهقي» را نيز در کارنام? کاري خود دارد. اين بازنويسي با عنوان «تاريخ بيهقي بهروايتي ديگر» منتشر شده است.
