کتاب «مدار صفر درجه» اثر احمد محمود
رماني دربار? حوادث سياسي ايران عصر پهلوي دوم. کتاب «مدار صفر درجه» رماني است که در آن، دوراني مهم و حساس و بحراني از تاريخ معاصر ايران دستماي? قصهپردازي قرار گرفته است؛ دوراني که با کودتاي 28 مرداد 1332 آغاز و با انقلاب 1357 به پايان ميرسد.
احمد محمود در «کتاب مدار صفر درجه» با رئاليسمي جاندار که از ويژگيهاي اصلي آثار اوست و با خلق شخصيتهايي که ساختوپرداخت آنها ماهرانه صورت گرفته است، تصويري از جامع? ايران و التهابات و تنشهاي سياسي آن را، در باز? زماني 1332 تا 1357 خورشيدي، به دست ميدهد.
کتاب «مدار صفر درجه» روايتگر زندگي آدمهايي است که هر يک نمايند? طيفي از مردم ايران در دوراني هستند که وقايع اين رمان در آن اتفاق ميافتد.
کتاب «مدار صفر درجه» از آثار متأخر احمد محمود است. محمود اين رمان را در دوران پختگي خود نوشت و اين پختگي بهخوبي در روايتگري و قصهپردازي و ساختوپرداخت شخصيتها و نيز در زبان رمان مشهود و محسوس است.
کتاب «مدار صفر درجه» اولين بار در سال 1372، در سه جلد، در انتشارات معين منتشر و بعد از آن بارها، در همين انتشارات، تجديد چاپ شده است.
مروري بر کتاب «مدار صفر درجه»
وقايع کتاب «مدار صفر درجه» در شهر اهواز، زادگاه احمد محمود، اتفاق ميافتد. محمود در کتاب «مدار صفر درجه» زيست اجتماعي و مبارزات سياسي مردم ايران را، در فاصل? بين کودتاي 28 مرداد 1332 که از پس نهضت ملي شدن نفت رخ داد و اميدهاي مردم ايران را برباد داد و آرزوهايشان را نقش بر آب کرد تا انقلاب 1357 و سقوط سلطنت پهلوي، از خلال داستاني جذاب و پرکشش و پرتحرک به تصوير ميکشد.
اوضاع اجتماعي و سياسي ايران در دوران مورد اشاره، مضمون اصلي کتاب «مدار صفر درجه» است.
احمد محمود در کتاب «مدار صفر درجه» با خلق شخصيتهايي متعدد و متنوع و قرار دادن آنها در کنار يا مقابل يکديگر و به حرکت درآوردن اين شخصيتها در متن دوراني پرالتهاب، گويي کلّ جامع? ايران را در دوراني که وقايع رمان به آن مربوط است در يک شهر و اقليم ميگنجاند و اهواز و بخشي از جنوب ايران را به نمودي از ايرانِ بين اوايل ده? 30 تا اواخر ده? 50 خورشيدي بدل ميکند.
در کتاب «مدار صفر درجه» هم با محرومان و فرودستاني که مورد ظلم قرار گرفتهاند مواجهيم، هم با فرادستاني که منافعشان به وضع موجود گره خورده است. محمود همچنين در کتاب «مدار صفر درجه» تصويري از روشنفکران مخالف حکومت پهلوي و مبارزان سياسي به دست ميدهد و همچون رمان معروفش، «همسايهها»، سير تحول شخصيت اصلي رمان را در کوران حوادث سياسي روايت ميکند و نشان ميدهد که يک آدم عادي از قشر محروم جامعه چگونه بهتدريج به آگاهي سياسي و اجتماعي ميرسد و به مبارزه با وضع موجود برميخيزد.
شخصيت اصلي کتاب «مدار صفر درجه» پسري به نام باران، از خانوادهاي فرودست، است که پدرش، نوروز، مردي آرمانخواه بوده و در وقايع مربوط به ملي شدن صنعت نفت کشته شده است.
باران، فرزند کوچک خانواده است و در طول رمان ميبينيم که او چگونه در کوران حوادث سياسي و اجتماعي زمانهاش و بهموازت اين حوادث، متحول و به يک مبارز سياسي بدل ميشود.
باران و خانوادهاش در کانون کتاب «مدار صفر درجه» قرار دارند و وقايع رمان، حول زندگي آنها ميگردد و زندگي اين خانواده بهنحوي با رويدادهاي سياسي و اجتماعي ايران، در باز? زمانياي که وقايع رمان در آن اتفاق ميافتد، گره ميخورد و بدينسان، کتاب «مدار صفر درجه» به صحنهاي بدل ميشود که شخصيتهايي از طيفهاي گوناگون جامعه، از محافظهکاران و همسازان با وضع موجود گرفته تا افراد ميانهرو، ناراضيان، معترضان، مخالفان و مبارزان و افراد انقلابي، در آن ظاهر و با يکديگر مواجه ميشوند و محمود با ريزبيني و جزئينگري به وجوه گوناگون اين شخصيتها ميپردازد.
دربار? احمد محمود، نويسند? کتاب «مدار صفر درجه»
احمد اعطا، معروف به احمد محمود، متولد 1310 در اهواز و درگذشته به سال 1381، داستاننويس ايراني بود. محمود از نويسندگان سرشناس و چيرهدست ژانر رئاليسم اجتماعي در ايران بود.
شهرت احمد محمود عمدتاً بهواسط? رمانهايش و بهويژه رمان معروف «همسايهها» است اما از او، بهجز رمان، فيلمنامه و تعداد زيادي مجموعه داستان کوتاه نيز به جا مانده است.
محمود در رمانهايش بخشي از رويدادهاي مهم سياسي و اجتماعي ايران، مثل ملي شدن نفت و انقلاب و جنگ، را منعکس کرده است. او در اين رمانها يا حوادث و شخصيتهاي داستانياش را در متن بعضي رويدادهاي سياسي و اجتماعي تاريخ معاصر ايران قرار داده يا به شيوهاي تمثيلي به اين رويدادها اشاره کرده است. محمود خود نيز مدتي، در جواني، وارد فعاليتهاي سياسي شد و براثر همين فعاليتها چندي به زندان افتاد و چندي هم به بندر لنگه تبعيد شد که انعکاسي از تجرب? اين تبعيد را در دومين رمانش، «داستان يک شهر»، ميبينيم.
جنوب ايران صحن? اصلي رويدادهاي قصههاي احمد محمود است. او در آثارش تصويري واقعگرايانه و گيرا از جنوب و مردم آن به دست داده است.
از ديگر آثار احمد محمود ميتوان به رمانهاي «درخت انجير معابد» و «زمين سوخته» و مجموعه داستانهاي «دريا هنوز آرام است»، «زائري زير باران»، «پسرک بومي»، «غريبهها» و «ديدار» اشاره کرد.
محمود در سال 1380 جايز? هوشنگ گلشيري را براي رمان «درخت انجير معابد» دريافت کرد.
