مالیه روح مشروطه است (نهادگرا) - بازخوانی نقش مستشاران آمریکایی در اصلاح نظام مالی ایران

کتاب «ماليه روح مشروطه است: بازخواني نقش مستشاران آمريکايي در اصلاح نظام مالي ايران» نوشت? ميکائيل عظيمي
ريشه‌يابي مشکلات و مسائل نظام بودجه و مالي? عمومي در ايران از طريق بررسي و ارزيابي سه تجرب? تاريخي در اين زمينه. ميکائيل عظيمي در کتاب «ماليه روح مشروطه است: بازخواني نقش مستشاران آمريکايي در اصلاح نظام مالي ايران» اقدامات دو مستشار آمريکايي براي پي‌ريزي و قاعده‌مند کردن مالي? عمومي ايران در عصر مشروطه و دوران پهلوي اول و بخشي از دوران پهلوي دوم و نوع مواجه? ايرانيان با اين اقدامات را مورد بررسي قرار داده است تا ريش? مشکلات اساسي‌اي را که تأثيرشان همچنان بر سيستم مالي? عمومي ايران برجا مانده است پيدا کند و نشان دهد.
کتاب «ماليه روح مشروطه است» يک تاريخ اقتصاديِ مبتني بر اقتصاد سياسي است که در آن نظام مالي? ايران در چشم‌اندازي تاريخي و با محوريت نقش دو مستشار آمريکايي در اصلاح نظام مالي ايران و نوع برخورد با آن‌ها و سنگ‌اندازي‌ها بر سر راه تلاش‌هاي اوليه براي اصلاح نظام مالي? عمومي در ايران بررسي شده است.
ميکائيل عظيمي در کتاب «ماليه روح مشروطه است» برنامه‌هاي اقتصادي مورگان شوستر در ايرانِ عصر مشروطه و نيز برنامه‌هاي اقتصادي ميلسپو در دوران پهلوي اول و پهلوي دوم در زمين? بودجه‌ريزي و اصلاح نظام مالي را بررسي و تحليل و ارزيابي کرده است.
کتاب «ماليه روح مشروطه است» کتابي است که در آن، با نور تاباندن به تاريخ اقتصادي گذشته و بررسي چندوچون سرآغازهاي تلاش براي به‌ قاعده کردن مالي? عمومي در ايران، امکاني فراهم آمده است براي اينکه مسائلي را که امروزه در حوزه مالي? عمومي با آن‌ها مواجهيم در چشم‌اندازي تاريخي درک کنيم و از اين طريق به درکي روشن‌تر از اين مسائل دست يابيم و از گذشته و تاريخ براي حلّ مسائل اکنون درس بگيريم و اشتباهات گذشته را تکرار نکنيم.

مروري بر کتاب «ماليه روح مشروطه است»
کتاب «ماليه روح مشروطه است»، چنانکه ميکائيل عظيمي در مقدم? اين کتاب توضيح داده است، «بر تجرب? اصلاح نظام بودجه‌ريزي به دست شوستر (يک دوره) و ميلسپو (دو دوره) تمرکز دارد.» در اين کتاب از زمينه‌هاي ورود اين دو مستشار آمريکايي به ايران، اقدامات و برنامه‌هايشان و نتيج? اين اقدامات و برنامه‌ها و نيز مشکلات و موانع پيشِ روي آن‌ها سخن رفته و به آنچه خود شوستر و ميلسپو از تجربه‌هايشان در ايران نوشته‌اند نيز ارجاع داده شده است.
کتاب «ماليه روح مشروطه است» از مقدمه و هشت بخش تشکيل شده که عبارتند از: «ماليه روح مشروطه است»، «ايران از چشم شوستر»، «ايران از چشم ميلسپو»، «آنچه دو مستشار از ايران دريافتند»، «درماندگي نظام ماليه در پرداخت حقوق»، «کاوش مستشاري در مالي? عمومي»، «ماليه در قاب آمار و توصيف» و «نقدها و پندها».
در بخشي از کتاب «ماليه روح مشروطه است» مي‌خوانيد: «صنيع‌الدوله زماني که ترور شد وزير ماليه بود و دست در کار تدوين بودجه‌اي داشت که براي نخستين بار به شيوه‌اي نو و با تکيه بر اصول قانون اساسي مشروطه تهيه شده بود؛ بودجه‌اي که نه‌تنها در قالب و شکل "نوين" به شمار مي‌رفت، که استقرار آرمان مشروطه در "به قاعده و به نظم کشيدن سلطنت مطلقه" را متجلي مي‌کرد. اين‌گونه است که در ايران، "بودجه‌ريزي" در قامت نوين خود با قتل و ترور آغاز مي‌شود و پيراهن خون‌آلود صنيع‌الدوله پرچمي است در آغازين گام بودجه‌ريزي که به ندايي بلند فرياد مي‌زند: به رسميت شناختن حقوق شهروندان بر منابع عمومي و به قاعده درآوردن فرايندهاي مالي و در يک کلام، تلاش براي پيوند زدن مالي? عمومي به آباداني کشور، با مخالفت‌هايي در سطح ترور و خون‌ريزي مواجه است!
درست است که در تجرب? تاريخي ايران، تدوين بودجه، به عنوان يکي از عالي‌ترين مظاهر مشروط شدن قدرت مطلقه، با تن خون‌آلود وزير ماليه آغاز شد، اما اين ترور نخستين مقاومت در برابر به انتظام کشيدن مالي? عمومي نبود. حافظ? تاريخي ايرانيان روزهايي را به ياد دارد که "سيصد نفر از [زنان]، از خانه و حرمسراهاي محصور با افروختگي بشره که از عزم ثابتشان خبر مي‌داد، بيرون آمده در حالتي که در چادرهاي سياه و نقاب‌هاي مشبک سفيد، مستور بوده و حرکت نظامي مي‌نمودند و بسياري از ايشان در زير لباس يا آستين‌هاي خود طپانچه‌ها پنهان داشتند، يک‌سره به مجلس رفته و در آن‌جا جمع شده و از رئيس مجلس خواهش نمودند که تمام آن‌ها را اجازه دخول دهد. رئيس مجلس به ملاقات نمايندگان ايشان راضي شده، [زنان] در اطاق ملاقات با رئيس مقابله کرده و طرف مذاکره شدند. با اين خيال که مبادا خود يا همراهانش مطلب و مقصودشان را درست ملتفت نشوند، آن هيئتِ مادران و زوجات و دختران محجوب ايراني، طپانچه‌هاي خود را براي تهديد نمايش داده و نقاب‌ها را پاره کرده و دور انداخته و اراده و عزم آخري خود را اظهار و اعتراف کردند که اگر وکلاي مجلس در انجام فرائض خود و محافظت و برقرار داشتن شرف ملت ايران ترديد نمايند، مردان و فرزندان و خودمان را کشته و اجسادمان را همين‌جا مي‌اندازيم". چنين اقدام شجاعانه و شگفت‌آوري، در واکنش به اولتيماتوم روسيه بود. در زمستان سال 1290 (کم‌تر از پنج سال پس از پيروزي انقلاب مشروطه)، روسيه، همساي? شمالي آن روزهاي ايران، به دولت ايران اخطار رسمي (اولتيماتوم) داده بود که اگر خواست? آن‌ها اجابت نشود، نيروهاي نظامي روسيه که پس از گذر از رود ارس و تاراج و کشتار مردمان شهر مهم تبريز تا قزوين آمده و در آستانه ورود به پايتخت بودند، وارد تهران خواهند شد و دولت را ساقط خواهند کرد! و هم? اين تهديدهاي برآمده از لوله‌هاي توپ و تفنگ، براي "اخراج يک مستشار مالي" بود: مورگان شوستر.»
کتاب «ماليه روح مشروطه است: بازخواني نقش مستشاران آمريکايي در اصلاح نظام مالي ايران» در نشر نهادگرا منتشر شده است.

درباره ميکائيل عظيمي، نويسنده کتاب «ماليه روح مشروطه است»
دکتر ميکائيل عظيمي، متولد 1354، پژوهشگر حوزه اقتصاد و مترجم ايراني است. کتاب «مير ناميرا: زمانه و کارنامه استاد ميرمصطفي عالي‌نسب» اثر تأليفي ديگر اوست. عظيمي همچنين کتاب‌هايي را در حوزه اقتصاد ترجمه کرده است که از آن جمله مي‌توان به کتاب «برنامه‌ريزي و توسعه در ايران» اشاره کرد.