آفتاب گرفتگی - جستارهایی درباره رودررویی مذهب و رمان در ایران معاصر

کتاب «آفتاب‌گرفتگي» نوشت? امير خداوردي
رمان و مذهب چه نسبتي باهم دارند و آيا اين دو ساحت مي‌توانند با يکديگر سازگار شوند؟ امير خداوردي، که هم داستان‌نويس است و هم تحصيلات حوزوي و ديني و فقهي دارد، در کتاب «آفتاب‌گرفتگي: جستارهايي درباره‌ي رودررويي مذهب و رمان در ايران معاصر»، در قالب ده جستار، از وجوه تفاوت و اشتراک رمان و مذهب و نوع مواجه? مذهب با رمان در ايران معاصر نوشته است و ادبيات داستاني ايران را از اين منظر مورد بررسي قرار داده و به رويکردهاي مذهبيون و دين‌داران به رمان پرداخته است.
جستارهاي کتاب «آفتاب‌گرفتگي» شامل تجربه‌هاي شخصي و واقعي و مطالعات نظري امير خداوردي دربار? مواجه? مذهب و رمان در ايران معاصر است و از همين رو در اين کتاب، مباحث نظري دربار? رويارويي رمان و مذهب، نه به‌شيوه‌اي خشک و آکادميک بلکه با نقلي داستان‌گونه طرح شده‌اند و روايت‌هاي شخصي نويسنده در اين مورد با مباحث نظري تلفيق شده است. همين ويژگي باعث مي‌شود که مخاطبان عادي و غيرمتخصص در مباحث نظري پيرامون موضوعات مورد بحث در کتاب «آفتاب‌گرفتگي» هم بتوانند با اين کتاب به‌راحتي ارتباط برقرار کنند و مباحث آن را دنبال کنند.

مروري بر کتاب «آفتاب‌گرفتگي»
امير خداوردي در کتاب «آفتاب‌گرفتگي» ماحصل مطالعات فقهي و ديني و مطالعاتش دربار? رمان، به‌ويژه رمان ايراني، و تأملاتش در اين حيطه‌ها را در ده جستار ارائه داده است.
در جستارهاي ده‌گان? کتاب «آفتاب‌گرفتگي» از رويکردهاي گوناگون مذهبيون به رمان سخن رفته است. در اين کتاب، هم به وجوه مشترک رمان و مذهب پرداخته شده و هم به تفاوت‌هاي اين دو عرصه.
خداوردي در کتاب «آفتاب‌گرفتگي» دو ديدگاه متضاد به عرص? رمان را معرفي مي‌کند و مورد بررسي قرار مي‌دهد: يکي ديدگاه آن دسته از مذهبيون که با رمان مخالفند و آن را مغاير با دين مي‌دانند و ديگري، ديدگاه مذهبيوني که رويکردي مثبت به رمان دارند و آن را يکسره متضاد با دين نمي‌دانند.
آنچه در نهايت در کتاب «آفتاب‌گرفتگي» مدّ نظر است، چنانکه در مقدم? نويسنده بر اين کتاب نيز تأکيد شده، نشان دادن خدمات متقابل رمان و مذهب است چراکه به‌اعتقاد نويسنده، چنانکه در همين مقدمه آمده است، «تعالي و ارتقاي ادبيات داستاني در گرو فهميدن و به‌رسميت‌شناختن يکي از مهم‌ترين عناصر سياسي – اجتماعي و رواني ما يعني مذهب است، همچنان که تعالي و ارتقاي انديشه‌ي مذهبي در گرو درک واقعيت‌هاي جهان امروز است که به‌مدد رمان و داستان پديد مي‌آيد.»
چيستي رمان يکي از موضوعاتي است که در کتاب «آفتاب‌گرفتگي» به آن پرداخته شده است. در اين کتاب، به‌اقتضاي بحث، به آثار گوناگون ادبيات داستاني ايران و نيز متون ديني و مباحث فقهي ارجاع داده شده است.
جستارهايي که در کتاب «آفتاب‌گرفتگي» مي‌خوانيد عبارتند از: «حقيقت رمان»، «پيامبران عصر جديد»، «مؤمنان عصر جديد»، «تفسير رمان»، «کتمان رمان»، «تحريف رمان»، «اعجاز رمان»، «مهجوريت رمان»، «جهان بدون رمان» و «جهان رمان».
آنچه مي‌خوانيد بخشي از مقدم? کتاب «آفتاب‌گرفتگي» است: «تقابل رمان و مذهب به تقابل دموکراسي و سنت (دين و اخلاق) بازمي‌گردد، و بررسي رابطه‌ي اين دو و درک دين‌داران و روحانيون از رمان و همچنين ظهور و بروز دين در عرصه‌ي ادبيات داستاني، علاوه بر آنکه مسئله‌اي ادبي محسوب شود، مسئله‌اي سياسي – اجتماعي است.
همچنين، مي‌توان اين بحث را در جنبه‌هاي رواني و انسان‌شناختي نيز پي گرفت: تمايل انسان به مذهب و تعبد، و تمايل انسان به آزادي و اختيار، در مواردي به تضادهايي عميق مي‌انجامد، تضادي از جنس تضاد رمان و مذهب. رمان گاه به اخلاق و باورهاي ديني پشت مي‌کند و آن را ناديده مي‌گيرد و دين اين بي‌اعتنايي را برنمي‌تابد. درعين‌حال، ازآنجاکه رمان را وجه متمثلِ ادبي دموکراسي مي‌دانيم، صحنه‌اي خواهد بود که در آن دين‌داران و مخالفان هر دو خود را عيان مي‌کنند و ممکن است گاهي اين عيان‌شدن به مذاق دين‌داران خوش آيد و مخالفان را برآشفته کند.
به‌اين‌ترتيب، مسئله‌ي رمان و مذهب مسئله‌ي رواداري در عرصه‌اي گسترده و شامل موضوعات سياسي – اجتماعي و فردي و رواني خواهد بود که در آن مواجهه‌ي دين‌داران و مخالفان دين با يکديگر يا جنبه‌هاي متضاد روان آدمي بررسي مي‌شود.»
کتاب «آفتاب‌گرفتگي: جستارهايي درباره‌ي رودررويي مذهب و رمان در ايران معاصر» در نشر برج منتشر شده است.

دربار? امير خداوردي، نويسند? کتاب «آفتاب‌گرفتگي»
امير خداوردي، متولد 1359 در تهران، داستان‌نويس، دين‌پژوه، منتقد ادبي و جستارنويس ايراني است. خداوردي فارغ‌التحصيل سطح چهارم فقه و اصول از حوز?علمي? قم و داراي فوق ليسانس زبان و ادبيات فارسي است.
از آثار داستاني امير خداوردي مي‌توان به رمان‌هاي «آلوت» و «جنون خدايان» اشاره کرد.