شامپانزه سوم - سرگذشت و سرنوشت انسان خردمند به زبان ساده

کتاب «شامپانز? سوم» جرد دايموند با بازنويسي ربکا استفاف
پژوهشي در منشاء حيواني رفتار آدمي و عواملي که سلط? انسان بر همتاي حيوانش و نيز سلط? گروهي از انسان‌ها بر گروهي از انسان‌هاي ديگر را ميسر کرده‌اند. کتاب «شامپانز? سوم: سرگذشت و سرنوشت انسان خردمند به زبان ساده»، با عنوان اصلي The Third Chimpanzee for Young People: On the Evolution and Future of the Human Animal، بازنويسي کتاب «شامپانز? سوم» جرد دايموند توسط ربکا استفاف براي نوجوانان است.
ربکا استفاف در بازنويسي‌اش از کتاب «شامپانز? سوم» دايموند، روايتي ساده شده از اين کتاب ارائه داده که قابل استفاده براي نوجوانان باشد.
جرد دايموند کتاب «شامپانز? سوم» را اولين بار در سال 1991 منتشر کرد. او در اين کتاب ماجراي تکامل انسان خردمند و سلط? او، نخست بر شامپانزه‌ها و سپس بر همنوعان خود، را شرح مي‌دهد و از قواعد و ملزومات سلط? گروهي بر گروه ديگر مي‌گويد.
کتاب «شامپانز? سوم» کتابي است که اين نظري? متعارف و مرسوم را که چيرگي و سلط? انسان بر شامپانزه‌ها و نيز سلط? گروهي از انسان‌ها بر گروهي از انسان‌هاي ديگر را ناشي از ژن برتر گروه پيروز مي‌داند، رد مي‌کند و تکامل و سلطه را ناشي از عواملي چون محيط و شرايط جغرافيايي و پيشرفت ابزار و تکنولوژي مي‌داند.
دايموند همچنين در کتاب «شامپانز? سوم» آيند? پيشرفت تکنولوژي را به‌سود محيط زيست نمي‌داند و اين امکان را پيش مي‌کشد که چه‌بسا پيشرفت تکنولوژي به تخريب گسترد? محيط زيست و انقراض بينجامد.
کتاب «شامپانز? سوم» در سال 1992 جايز? کتاب لس آنجلس تايمز و نيز جايز? انجمن سلطنتي براي کتاب‌هاي علمي را دريافت کرد.
نسخ? بازنويسي و ساده شد? کتاب «شامپانز? سوم» اولين بار در سال 2014 منتشر شده است. اين نسخه از کتاب «شامپانز? سوم»، هم براي نوجوانان قابل استفاده است و هم براي کساني که تازه مي‌خواهند با مباحث تاريخي و اجتماعي و زيست‌شناختي مربوط به پيدايش و تکامل انسان خردمند آشنا شوند و بدانند انسان چگونه بر ديگر موجودات سلطه يافت و بعد از آن چگونه گروهي از انسان‌ها گروهي ديگر را از ميدان به‌در کردند.

مروري بر کتاب «شامپانز? سوم»
جرد دايموند، چنانکه خود در مقدم? کتاب «شامپانز? سوم» توضيح مي‌دهد، در اين کتاب بر آن است که چگونگي پديد آمدن ويژگي‌هايي را در انسان که او را از ساير جانداران متمايز کرده است شرح دهد؛ ويژگي‌هايي که لزوماً خوب و مثبت نيستند و بعضي از آن‌ها مخرب و ويرانگرند. اين ويژگي‌ها، چنانکه در کتاب «شامپانز? سوم» آمده، از زبان و هنر و چرخ? حيات تا توانايي نابود کردن خود و گونه‌هاي ديگر را شامل مي‌شود.
کتاب «شامپانز? سوم» ضمن تأکيد بر اينکه انسان آن‌قدرها هم از همتاي حيوانش جدا نيست، سيرِ پيدايش و تکامل انسان را شرح مي‌دهد و مي‌گويد که انسان چگونه توانست آني بشود که اکنون هست.
دايموند در کتاب «شامپانز? سوم» نشان مي‌دهد که آن‌چه انسان را از همتاي حيوان او جدا کرده و به رقم خوردن پيشرفت‌هاي عظيم و البته نابودي‌هاي عظيمي هم به دست او منجر شده، نه برتري ژنتيکي بلکه عواملي ديگر است که به عواملي چون شرايط محيطي و جغرافيايي انسان و استفاد? او از ابزار ربط دارد.
دايموند همچنين در کتاب «شامپانز? سوم» به‌دنبال گره‌گشايي از راز سلط? انسان‌هاي اوراسيايي بر انسان‌هاي ساکن ديگر سرزمين‌هاست و مي‌خواهد نشان دهد که اوراسيايي‌ها تحت چه عواملي توانستند بر مردم متعلق به تمدن‌هاي ديگر چيره شوند. دايموند در پژوهش براي گشودن گره اين معما، به همان عواملي مي‌رسد که بعدتر در کتاب بسيار معروف خود، «اسلحه، ميکرب، و فولاد: سرنوشت جوامع انساني»، به‌طور مفصل به شرح آن‌ها پرداخته است.
دايموند نقش عوامل زيست‌محيطي و جغرافيايي، تکنولوژي و مصونيت دربرابر بيماري‌ها را در سلط? گروهي از انسان‌ها بر انسان‌هاي ديگر مؤثر مي‌داند و نيز به بحث درباب زبان و هنر، که از ويژگي‌هاي متمايز کنند? انسان از ديگر جانداران هستند، مي‌پردازد.
کتاب «شامپانز? سوم» همچنين به بررسي اين موضوع مي‌پردازد که چگونه اولين تماس بين تمدن‌هاي نابرابر تقريباً هميشه به نسل‌کشي مي‌انجامد.
آيند? انسان و جهان و تأثير مخربي که پيشرفت تکنولوژي مي‌تواند بر محيط زيست داشته باشد و خطر عظيم نهفته در اين پيشرفت از ديگر موضوعاتي است که دايموند در کتاب «شامپانز? سوم» به آن مي‌پردازد. او در اين کتاب هشدار مي‌دهد که پيشرفت بي‌حدوحصر تکنولوژي مي‌تواند منجر به انقراض شود.
متن بازنويسي و ساده شد? کتاب «شامپانز? سوم» از مقدمه‌اي با عنوان «انسان بودنِ ما به چيست؟»، شانزده فصل که در پنج بخش به نام‌هاي «يکي ديگر از پستانداران بزرگ»، «چرخ? شگفت‌انگيز حيات»، «انسانِ منحصربه‌فرد»، «فاتحان جهان» و «وداع شبانه با پيشرفت» تنظيم شده‌اند و مؤخره‌اي با عنوان «چيزي نياموختيم و همه چيز را به فراموشي سپرديم» تشکيل شده است.
فصل‌هاي شانزده‌گان? متن بازنويسي شد? کتاب «شامپانز? سوم» عبارتند از: «داستان سه شامپانزه»، «جهش روبه‌جلوي بزرگ»، «امور جنسي در انسان»، «خاستگاه نژادهاي بشري»، «چرا بزرگ مي‌شويم، چرا مي‌ميريم؟»، «راز زبان»، «ريشه‌هاي جانوري هنر»، «شمشيري دولَبه به نام کشاورزي»، «انسان و مصرف مواد خطرناک»، «تنها در کيهاني شلوغ»، «آخرين نمونه‌ها از نخستين تماس‌ها»، «فاتحان تصادفي»، «سياه و سفيد»، «افسانه‌اي به نام عصر طلايي»، «يورش برق‌آسا و شکرگزاري در برّ جديد» و «ابر دوم».

دربار? جرد دايموند و ربکا استفاف
جرِد ميسون دايموند (Jared Mason Diamond)، متولد 1937، نويسند? امريکايي و متخصص در زمينه‌هاي کاراندام‌شناسي، زيست‌فيزيک، پرنده‌شناسي، محيط‌ زيست‌گرايي، بوم‌شناسي، جغرافيا، زيست‌شناسي تکاملي و مردم‌شناسي است. دايموند دانش‌آموخت? دانشگاه‌هاي کمبريج و هاروارد و استاد صاحب کرسيِ دانشگاه يوسي‌ال‌اي است. او طي نظرسنجي مجله‌هاي پراسپکت و فارن پاليسي در سال 2005 در رتب? نهم فهرست صدنفر? روشنفکران زند? جهان قرار گرفته است.
شهرت دايموند بيش از هر چيز به‌خاطر کتاب «اسلحه، ميکرب، و فولاد» است؛ کتابي که دايموند به‌خاطر آن برند? جايزه پوليتزر و جايز? اوِنتيس شده است.
از ديگر آثار جرد دايموند مي‌توان به کتاب‌هاي «دنيا تا ديروز: آنچه از جوامع سنتي مي‌آموزيم»، «آشوب: نقاط عطف براي کشورهاي بحران‌زده» و «فروپاشي: چگونه جوامع راه فنا يا بقا را برمي‌گزينند» اشاره کرد.

ربکا استفاف (Im Rebecca Stefoff)، که کار بازنويسي کتاب «شامپانز? سوم» را براي نوجوانان انجام داده است، متولد 1951 و اهل امريکا است. استفاف نويسند? کتاب‌هاي علمي و غيرداستاني براي نوجوانان است. او کتاب‌هاي زيادي دربار? حيوانات، اکتشافات، مشاهير، جغرافيا و تاريخ براي نوجوانان نوشته است.
ربکا استفاف، به‌جز کتاب «شامپانز? سوم»، بازنويسي‌هاي کتاب‌هاي ديگري را هم در کارنام? کاري خود دارد. از ديگر کتاب‌هايي که او به زبان ساده براي نوجوانان بازنويسي کرده مي‌توان به کتاب معروف «منشاء انواع» چارلز داروين اشاره کرد.

دربار? ترجم? فارسي کتاب «شامپانز? سوم»
کتاب «شامپانز? سوم: سرگذشت و سرنوشت انسان خردمند به زبان ساده» با ترجم? محمدمهدي هاتف در نشر مانوش منتشر شده است.
محمدمهدي هاتف، متولد 1363 در تهران، پژوهشگر، مدرس دانشگاه و مترجم ايراني است. هاتف داراي ليسانس مهندسي مکانيک از دانشگاه صنعتي اميرکبير، فوق ليسانس فلسف? غرب از دانشگاه علامه طباطبايي و دکتراي فلسف? علم از مؤسس? پژوهشي حکمت و فلسف? ايران است. او پژوهشگر پسادکتري مؤسس? پژوهشي حکمت و فلسف? ايران و پژوهشگر گروه اخلاق علم مرکز تحقيقات سياست علمي کشور بوده و نيز تدريس در دانشگاه‌هاي مختلف، از جمله دانشگاه شهيد بهشتي، مؤسس? پژوهشي حکمت و فلسف? ايران و دانشگاه علم و فرهنگ را در کارنام? کاري خود دارد.
از ترجمه‌هاي محمدمهدي هاتف مي‌توان به کتاب «چپ دارويني: سياست، تکامل، همکاري» اشاره کرد.