روح پراگ

کتاب روح پراگ نوشته ایوان کلیما

جُستارهایی درباب ادبیات و سیاست و دیگر چیزها. کتاب روح پراگ، با عنوان اصلی The Spirit of Prague، مجموعه‌ای است از جستارهایی که ایوان کلیما درباره موضوعاتی متنوع، از خاطرات کودکی‌اش در اردوگاه کار اجباری گرفته تا ادبیات و فرهنگ و سیاست، نوشته است.

ایوان کلیما در کتاب روح پراگ تجربه شخصی‌اش از اسارت، جنگ و زیستن و کار کردن تحت سلطه حاکمیتی توتالیتر را به تجربه عمومی مردمی که تجربه‌هایی مشترک با او داشته‌اند پیوند زده و زندگی شخصی‌اش در دوره‌هایی بحرانی از تاریخ اروپا را دستمایه‌ای برای تأمل در مفاهیم و موضوعاتی کرده که در دوران جنگ و اسارت و خفقان، عمده می‌شوند.

اما کتاب روح پراگ فقط درباره سیاست و کمونیسم و جنگ و اردوگاه نیست. کلیما در این کتاب از ادبیات و نوشتن، که یکی از دلمشغولی‌های اصلی اوست، هم می‌نویسد و همچنین از موضوعاتی مرتبط با فرهنگ و سبک زندگی مردم در روزگار معاصر.

متن اصلی کتاب روح پراگ اولین بار در سال 1994 منتشر شده است.

مروری بر کتاب روح پراگ

در کتاب روح پراگ، چنانکه اشاره شد، با موضوعاتی گوناگون و متنوع مواجهیم. ایوان کلیما نویسنده‌ای است با تجربه نوشتن در سرزمینی که بخشی از تاریخ آن در تاریکی و خفقان و سرکوب گذشت. او پاره‌ای از عمرش را در چکسلواکی سابق و در دوران سلطه کمونیسم بر کشورش گذرانده و در مصائبی که روشنفکران هموطنش در آن دوران کشیده‌اند با آنان شریک بوده است؛ دورانی که سانسور حاکم بود و صدای حقیقی نویسندگان نه از تریبون‌های رسمی که از زیرزمین‌ها و از رسانه‌های غیررسمی که به آن سامیزدات می‌گفتند به گوش می‌رسید و ادبیات و نوشتن، ناگزیر، با سیاست تلاقی می‌کرد. کلیما همچنین سال‌هایی از کودکی‌اش را با خانواده‌اش در اردوگاه کار اجباری گذرانده است. از همین رو زندگی‌اش از کودکی، سخت با سیاست عجین بوده است.

با این همه کلیما در مقدمه کتاب روح پراگ تأکید می‌کند که در انتخاب نوشته‌هایی که می‌خواسته در این کتاب چاپ کند حواس‌اش به این موضوع بوده که فقط نوشته‌هایی با موضوعات سیاسی را انتخاب نکند. او در کتاب روح پراگ بر آن است که، ضمن پرداختن به سیاست، نشان دهد نویسند‌ه‌ای که در خفقان و ممنوعیت زندگی می‌کند صرفاً درگیر سیاست و موضوعات سیاسی نیست و آنچه نویسندگانی در جاهای دیگر دنیا به آن علاقمند هستند جزو حوزه علاقندی‌های او هم هست. به همین دلیل کلیما در فراهم آوردن جستارهای کتاب روح پراگ تنوع موضوع را مدّ نظر داشته است.

کتاب روح پراگ از پیشگفتار و پنج بخش تشکیل شده است. کلیما در بخش اول این کتاب از خودش و تجربیات کودکی‌اش در سال‌های اسارت در اردوگاه کار اجباری، از نوشتن و کتاب‌هایی که بر او تأثیر گذاشته‌اند، از ادبیات و حافظه، از پراگ و نیز از تجربه ممنوع‌القلم بودن و نوشتن و نویسنده بودن در وضعیت سرکوب و سانسور و ادبیات زیرزمینی نوشته است. جستارهای این بخش از کتاب روح پراگ عبارتند از: «یک دوران کودکی غیرمعمولی»، «چگونه شروع کردم»، «ادبیات و حافظه»، «روح پراگ» و «محاسن غیرمنتظره سرکوب».

بخش دوم کتاب روح پراگ شامل نوشته‌های مطبوعاتی کلیما است. جستارهایی که در این بخش می‌خوانید عبارتند از: «فقر زبان»، «پایان تمدن»، «نمک – گرانبهاتر از طلا»، «اُمید»، «قهرمانان عصر ما»، «دستورالعمل خوشبختی»، «تامّلی کوتاه درباره زباله»، «گفت‌وگو با روزنامه‌نگارها» و «صداقت».

در بخش سوم کتاب روح پراگ جستارهای بیش‌و‌کم سیاسی کلیما آمده است. این جستارها عبارتند از: «آدم‌های قدرتمند و آدم‌های بی‌قدرت»، «فرهنگ علیه توتالیتاریسم» و «شروع و پایان توتالیتاریسم».

بخش چهارم کتاب روح پراگ درباره ادبیات است و شامل دو جستار به نام‌های: «درباره ادبیات مذهب سکولار» و «سنّت ما و محدودیت رشد». بخش پنجم کتاب هم جستاری است مفصل و پژوهشی درباره فرانتس کافکا، با عنوان «شمشیرها پیش می‌آیند: فرانتس کافکا و منابع الهامش».

درباره ایوان کلیما، نویسنده کتاب روح پراگ

ایوان کلیما (Ivan Klهma)، متولد 1931، داستان‌نویس، نمایش‌نامه‌نویس، جستارنویس، روزنامه‌نگار و استاد دانشگاه اهل جمهوری چک است. کلیما از نویسندگانی است که هم وحشت و خفقان نازیسم و هم وحشت و خفقان کمونیسم را تجربه کرده‌اند. او در کودکی، به‌خاطر تبار یهودی خانواده‌اش، همراه خانواده به اردوگاه کار اجباری فرستاده شد. در دوران سلطه کمونیسم بر چکسلواکی سابق، کلیما یکی از نویسندگان ممنوع‌القلمِ این کشور بود. تجربه زیستن در دوران کمونیسم و پساکمونیسم از جمله مضامینی است که کلیما در آثارش به آن‌ها پرداخته است. ایوان کلیما در سال 2002 برنده جایزه فرانتس کافکا شد. از جمله آثار او می‌توان به «کار گل»، «قُربِ جَوار»، «قاضی» و «نه فرشته، نه قدیس» اشاره کرد.

درباره ترجمه فارسی کتاب روح پراگ

کتاب روح پراگ با ترجمه خشایار دیهیمی در نشر نی منتشر شده است. خشایار دیهیمی، متولد 1334 در تبریز، مترجم، ویراستار و روزنامه‌نگار ایرانی است. او فرزند نصرالله دیهیمی، استاد دانشگاه و مترجم، همسر رؤیا رضوانی، مترجم، و پدر زنده‌یاد نازنین دیهیمی، مترجم و ویراستار، است.

دیهیمی فارغ‌التحصیل مهندسی شیمی از دانشگاه تبریز است. ارتباط او با محافل ادبی و روشنفکری، از جمله کانون نویسندگان ایران، در دهه 50 خورشیدی و به‌واسطه آشنایی و همنشینی‌اش با غلامحسین ساعدی آغاز شد.

دیهیمی انگلیسی را از پدرش و نیز با کمک عبدالله توکل، مترجم مشهور و مطرح ایرانی، یاد گرفت. کتاب «یادداشت‌های یک دیوانه» اولین ترجمه‌ای بود که از او منتشر شد. این ترجمه را عبدالله توکل خواند و پسندید و به رضا براهنی، که آن موقع به‌عنوان مشاور با انتشارات هاشمی همکاری می‌کرد، داد و اولین چاپ این کتاب در سال 1363 در آن انتشارات به چاپ رسید.

دیهیمی آثار بسیاری را در زمینه فلسفه سیاسی، فلسفه زندگی و ادبیات به فارسی ترجمه کرده است. او همچنین دبیری و ویراستاری ترجمه چند مجموعه، از جمله مجموعه‌های «نسل قلم» و «تجربه و هنر زندگی»، را در کارنامه کاری خود دارد.

همکاری با نشریات مختلف و تدریس فلسفه سیاسی از دیگر فعالیت‌های خشایار دیهیمی است. او از بنیانگذاران نشریه «نگاه نو» و مدتی هم عضو شورای نویسندگان این نشریه بوده است. همکاری با مجله «شهروند امروز»، به‌عنوان مشاور ارشد دوره دوم این مجله، از دیگر فعالیت‌های مطبوعاتی خشایار دیهیمی است. دیهیمی مدتی هم در مجموعه انتشارات انقلاب اسلامی (فرانکلین سابق) کار کرده و در آنجا مسئول ویرایش کتاب «تاریخ تمدن» ویل دورانت بوده است.

از دیگر ترجمه‌های خشایار دیهیمی می‌توان به کتاب‌های «فلسفه‌ی ترس»، «فلسفه تنهایی»، «داستایفسکی: جدال شک و ایمان»، «مارکسیست ها»، «سوفیا پتروونا»، «بیگانه»، «شهر فرنگ اروپا»، «فیلسوفان سیاسی قرن بیستم»، «تاریخچه خوشبختی»، «نظریه نظم خودانگیخته»، «دیالکتیک تنهایی»، «فلسفه سیاسی» و «تفسیرهای جدید بر فیلسوفان سیاسی مدرن: از ماکیاولّی تا مارکس» اشاره کرد.

کتاب روح پراگ را فروغ پوریاوری هم به فارسی ترجمه کرده است. ترجمه فروغ پوریاوری از این کتاب را انتشارات آگه منتشر کرده است.