کتاب «تمدن و سرمايهداري: سدههاي پانزدهم تا هجدهم ميلادي» جلد دوم، چرخهاي بازرگاني: سنجش امکانهاي بازار و مبادلات، با عنوان اصلي Civilisation mate´rielle, e´conomie et capitalisme نوشتهي فرنان برودل Braudel, Fernand، از مهمترين آثار در نقد و تحليل اقتصاد سياسي و سرمايهداري است که با ترجمه فرهنگ رجايي و توسط انتشارات علمي و فرهنگي روانهي بازار نشر گرديده است.
مروري بر جلد دوم کتاب «تمدن و سرمايهداري: سدههاي پانزدهم تا هجدهم ميلادي»
فرنان برودل در جلد دوم کتاب «تمدن و سرمايهداري: سدههاي پانزدهم تا هجدهم ميلادي»، به شکل مفصل به سرمايهداران و نظام سرمايهداري پرداخته است و عواملي را که باعث رشد اين نظام شدهاند بررسي ميکند. کتاب برودل شامل پنج گفتار است: «1. ابزار و مبادله»، «2. بازارها و اقتصاد»، «3. توليد يا سرمايهي برونمرزي»، «4. سرمايهداري در درون مرز» و «5. جامعه». همچنين هر گفتار شامل بخشهاي مجزايي است تا به صورت دقيق و مفصل عوامل فرعي ديگر را مورد بررسي قرار دهد. اين کتاب، غذا و نوشيدني، لباس و مسکن، جمعيتشناسي و ساختار خانواده، انرژي و فناوري، پول و اعتبار، و رشد شهرها را توصيف ميکند. کيفيت بصري شديد و درک برودل از تاريخ توسط مجموعهاي از تصاوير برجستهتر مورد توجه قرار ميگيرد که خود اين، کتاب را غيرقابل مقايسه ميکند. فرنان برودل با بررسي دقيق زندگي مادي مردمان ماقبل صنعتي در سرتاسر جهان، نحوهي نگاه مورخان به موضوع خود را به طرز چشمگيري تغيير داد.
برودل در کتاب تمدن و سرمايهداري دو نگرش معروف پيش از خود را مورد انتقاد قرار ميدهد. نگرش اول، نگرش «ماديگرايانه» است و مهمترين متفکر و مبلغ آن کارل مارکس، فيلسوف و اقتصاددان معروف است که عوامل مادي، «نيروها و روابط» توليد را موتور محرک سرمايهداري ميداند. نگرش دوم، نگرش «انگارهگرايانه» است که چهرههاي سرشناسي مانند ورنر سومبارت و ماکس وبر از متفکران و مبلغان اصلي آن بهشمار ميآيند، به ويژه وبر که از مرکزيت «انگارهي روحيهي سرمايهداري» بحث ميکند. برودل با نقد اين دو نگرش مشهور در گفتار پنجم کتاب، نگرش خود را پيش ميکشد که بينش و نگرش تمدني است. بر اساس اين نگرش نظام سرمايهداري محصول عوامل و عناصر مادي و معنوي، و نتيجهي کوشش بازيگران فراواني است که مانند يک ارکستر عمل ميکنند و نميتوان هيچيک از عناصر يا عوامل را به تنهايي تعيينکننده دانست. در واقع انگارهي اصلي در کتاب حاضر ـ در مقايسه با جلد اول کتاب که به زندگي روزمرهي طبقهي همکف=توده ميپردازد ـ به طبقهاي بالاتر ميبرد که به زعم برودل چيزي را به نمايش ميگذارد که «زندگي اقتصادي»نام دارد. برودل تلاش ميکند در جلد دوم کتاب «تمدن و سرمايهداري: سدههاي پانزدهم تا هجدهم ميلادي»، ساز و کار و تشکيلات مبادله را به عنوان يک کل، از ابتداييترين نوع آن يعني نظام تهاتر، تا پيچيدهترين سطح، يعني سرمايهداري، تحليل و بررسي کند. برودل کوشيده است با دورانديشي و حزم، از مدل ساده به سوي مدل پيچيده حرکت کند.
کتاب «تمدن و سرمايهداري: سدههاي پانزدهم تا هجدهم ميلادي» نوشتهي فرنان برودل، در تاريخ انديشه اقتصادي جايگاه بهسزايي دارد. او در اين اثر درخشان به شکافي ميان دو ديدگاه بزرگ ميپردازد که بهزعم خودش نيازمند مشاهدهاي دقيق است، آنقدر دقيق که باعث آزار چشم شود. آنچه برودل سعي در تبيين آن دارد غفلتي است که در ديدگاههاي پيش از خود با آن مواجه شده است. متفکران بزرگ حوزه اقتصاد اغلب به بررسي و تحليل دو حوزه پرداختهاند، يعني توليد و مصرف که هر ارکان بديهي هر بررسي اقتصادي خاصه در حيطه سرمايهداري هستند. اما برودل معتقد ميان اين دو گزارهي بديهي شکافي باريک اما پر تلاطم وجود دارد که شايستهي بررسي دقيق است. برودل به نقش واسطهاي ميان توليد و مصرف ميپردازد، جايي که خريد و فروش در جريان است و به زعم برودل يکي از اساسيترين ارکان بررسي سرمايه و سرمايهداران است. او با همين ديدگاه نگاهي به جايگاه مبادلهاي در اقتصاد پرداخته است و سعي کرده تا حد ممکن تمام اشکال آن را به شکل تاريخي مورد ارزيابي و بررسي دقيق قرار دهد.
فرنان برودل حاصل کارش را در سه جلد منتشر کرده است که هر سه جلد خوشبختانه به فارسي ترجمه شدهاند. تنيجه کار او هر چه باشد بيشک حتي با ديد انتقادي يکي از سودمندترين مطالعات در حوزه اقتصاد و سرمايهداري است.
بريدهاي از جلد دوم کتاب «تمدن و سرمايهداري: سدههاي پانزدهم تا هجدهم ميلادي»:
در نگاه اول، اقتصاد از دو بخش عمده تشکيل ميشود: توليد و مصرف. دومي نابود کننده و از ميانبردار، در حالي که اولي تجديد بنا و از نو آغاز کننده است. مارکس نوشت: «همانطور که يک اجتماع نميتواند از توليد دست بکشد، به همان اندازه نيز نميتواند از مصرف دست بکشد.» ظاهراً اين يک حقيقت واضح است. پرودون [پيير ژوزف، 1809_1865، مرد سياسي فرانسوي و قهرمان مبارزه با تمرکز قدرت] وقتي ميگويد کار کردن و خوردن دو هدف ظاهري در هستي آدمي هستند، حرف مشابهي ميزند. اما بين اين دو جهان، جهان ديگري نيز وجود دارد که بسيار باريک اما به تلاطم يک رودخانه است و مثل جريانهاي ديگر بيدرنگ قابل شناسايي است: يعني تبادل، تجارت و به زبان ديگر، اقتصاد بازار ـ ناکامل، ناپيوسته، اما در سدههايي که در اين کتاب مطالعه ميشود، پر قدرت و بيترديد انقلابي است؛ در يک ساختار کلان کند و تمايلي لجوجانه به تعادل عادي و روزمره دارد و ميخواهد همه چيز را به خود بازگرداند؛ و اين همان حوزهي عرصهي تغيير و ابتکار است. مارکس آن را سپهر گردش ميخواند؛ اصطلاحي که اصرار دارم براي آن، مفهومي راضيکنندهتر از اين به دست دهم. واقعيت اين است که کلمهي گردش که از رشتهي روانشناسي به اقتصاد راه يافته است، چيزهاي زيادي را در برميگيرد.
دربارهي فرنان برودل نويسندهي کتاب:
فرنان برودل 1985- 1902، مورخ، اقتصاددان و پژوهشگر فرانسوي است. او در سال 1923 مدرک رشتهي تاريخ خود را گرفت، و متعاقباً در الجزاير، پاريس و سائوپائولو به تدريس پرداخت. پنج سال را به عنوان اسير جنگي در آلمان گذراند و در اين مدت، تز بزرگ خود را با عنوان مديترانه و دنياي مديترانه در عصر فيليپ دوم نوشت که در سال 1949 منتشر شد. در سال 1946 به عضويت هيئت تحريريه درآمد. وي در سال 1949 موفق به کسب لقب پروفسور شد. برودل داراي دکتراي افتخاري از دانشگاههاي سراسر جهان بود. از جمله آثار مهم او ميتوان به: مديترانه و جهان مديترانهاي در عهد فيليپ ثاني 1949؛ پيانديشي درباره تمدن و سرمايهداري 1977؛ در تاريخ 1985؛ پويايي سرمايهداري 1985؛ هويت فرانسه 1986؛ برآمده از ايتاليا 1991؛ تاريخ تمدن 1995 و خاطرات مديترانهاي 1998 اشاره کرد. اما پروژهي اصلي او نگرش تمدني است که در کتاب تمدن و سرمايهداري که شامل سه جلد است، به شکل مفصل به آن پرداخته است.
دربارهي فرهنگ رجايي مترجم کتاب:
فرهنگ رجايي متولد 1331 در اراک، انديشهورز، نويسنده، پژوهشگر علوم سياسي و مترجم ايراني است. از جمله آثار وي ميتوان به: تحول انديشه سياسي در شرق باستان، نشر قومس، 1375 و کتاب مشکل هويت ايرانيان امروز: ايفاي نقش در عصر يک تمدن و چند فرهنگ، نشر ني، 1385 اشاره کرد.
